Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ gây ung thư bàng quang

Ung thư bàng quang thường không có một nguyên nhân duy nhất. Bệnh hình thành khi các tế bào ở lớp niêm mạc bàng quang tích lũy tổn thương vật liệu di truyền, rồi phát triển và nhân lên mất kiểm soát. Trong các yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được, hút thuốc lá là yếu tố quan trọng nhất; ngoài ra còn có phơi nhiễm nghề nghiệp với hóa chất, viêm kích thích kéo dài ở đường tiểu và một số hoàn cảnh điều trị trước đó.

Mỗi người có nguy cơ khác nhau, và có yếu tố nguy cơ không đồng nghĩa chắc chắn sẽ mắc bệnh. Ngược lại, một số người bị ung thư bàng quang dù không nhận thấy yếu tố nguy cơ rõ ràng nào.

Ung thư bàng quang hình thành như thế nào?

Bàng quang là cơ quan chứa nước tiểu trước khi thải ra ngoài. Phần lớn ung thư bàng quang bắt đầu từ các tế bào biểu mô niệu, tức lớp tế bào lót bên trong bàng quang và đường tiết niệu. Những tế bào này tiếp xúc trực tiếp với nước tiểu, trong đó có thể chứa các chất có hại đã được cơ thể lọc qua thận.

Khi một chất gây hại đi vào cơ thể, gan và thận cố gắng chuyển hóa, lọc và đào thải chất đó. Tuy nhiên, một phần chất hoặc sản phẩm chuyển hóa có thể theo nước tiểu lưu lại trong bàng quang. Nếu việc tiếp xúc diễn ra nhiều lần, kéo dài, các tế bào niêm mạc có thể bị tổn thương ADN. ADN là vật liệu mang thông tin điều khiển hoạt động và sự phân chia của tế bào. Các tổn thương tích lũy có thể làm tế bào tăng sinh bất thường và dần tạo thành ung thư.

Nghiên cứu hiện đại cho thấy ung thư bàng quang không phải là một bệnh đồng nhất. Ngay trong cùng một khối u có thể tồn tại các nhóm tế bào có đặc điểm di truyền khác nhau, ảnh hưởng đến tốc độ tiến triển và khả năng đáp ứng điều trị [2]. Một số nghiên cứu cũng gợi ý rằng các tế bào mô đệm xung quanh u, đặc biệt là nguyên bào sợi liên quan ung thư, có thể góp phần thúc đẩy sự phát triển của khối u và hạn chế quá trình tế bào ung thư tự chết đi [3]. Đây là các cơ chế sinh học đang được nghiên cứu, chưa phải là yếu tố nguy cơ mà người bệnh có thể tự nhận biết hoặc tự phòng tránh trực tiếp.

Hút thuốc và các phơi nhiễm hóa chất

Hút thuốc lá là yếu tố nguy cơ nổi bật nhất có thể thay đổi được. Khói thuốc chứa nhiều chất độc và chất có khả năng gây ung thư. Sau khi được hấp thu vào máu, các chất này có thể được thận lọc và bài tiết qua nước tiểu, khiến niêm mạc bàng quang tiếp xúc lặp lại. Nguy cơ không chỉ liên quan đến thuốc lá điếu thông thường mà nhìn chung còn đáng lưu ý ở người thường xuyên sử dụng sản phẩm thuốc lá khác hoặc tiếp xúc nhiều với khói thuốc thụ động.

Bỏ thuốc lá có ý nghĩa quan trọng ngay cả khi đã hút trong thời gian dài. Việc ngừng hút không thể xóa hoàn toàn nguy cơ đã tích lũy trong quá khứ, nhưng vẫn giúp giảm tiếp xúc với chất gây hại, có lợi cho sức khỏe tim mạch, hô hấp, khả năng hồi phục sau điều trị và nguy cơ xuất hiện thêm ung thư.

Một số người có nguy cơ cao hơn do tiếp xúc lâu dài với hóa chất trong môi trường làm việc. Các nhóm công việc thường được lưu ý gồm sản xuất cao su, da, dệt nhuộm, sơn, in ấn, hóa chất công nghiệp, kim loại, xăng dầu hoặc các công việc có dung môi. Không phải ai làm những nghề này cũng mắc bệnh. Mức nguy cơ còn phụ thuộc loại hóa chất, nồng độ, thời gian phơi nhiễm và việc sử dụng phương tiện bảo hộ.

Người lao động nên tuân thủ quy trình an toàn, dùng găng tay, khẩu trang hoặc thiết bị bảo hộ phù hợp với hóa chất cụ thể, vệ sinh sau ca làm và khám sức khỏe nghề nghiệp. Nếu có tiểu máu, tức nước tiểu màu hồng, đỏ hoặc nâu, cần đi khám thay vì tự cho rằng đó chỉ là ảnh hưởng của công việc.

Viêm kích thích kéo dài, điều trị trước đó và các bệnh lý liên quan

Tình trạng viêm hoặc kích thích kéo dài tại bàng quang có thể liên quan đến một số dạng ung thư bàng quang. Ví dụ gồm sỏi bàng quang kéo dài, đặt ống thông tiểu lâu ngày, nhiễm trùng tiết niệu tái diễn hoặc một số bệnh ký sinh trùng đường tiết niệu ở vùng lưu hành. Viêm mạn tính không có nghĩa chắc chắn dẫn đến ung thư, nhưng quá trình tổn thương và tái tạo lặp đi lặp lại có thể tạo môi trường thuận lợi cho biến đổi bất thường của tế bào.

Một số người từng được xạ trị vùng chậu hoặc dùng một số thuốc điều trị ung thư có thể có nguy cơ ung thư bàng quang cao hơn theo thời gian. Đây là lý do người đã điều trị ung thư trước đó cần tái khám theo lịch và báo bác sĩ nếu xuất hiện triệu chứng tiết niệu mới.

Cần phân biệt viêm do bệnh lý với phản ứng sau điều trị. Chẳng hạn, BCG bơm vào bàng quang là liệu pháp miễn dịch dùng để giảm tái phát ở một số ung thư bàng quang chưa xâm lấn cơ. Đây không phải nguyên nhân gây ung thư bàng quang. Tuy vậy, hiếm khi BCG có thể gây phản ứng viêm dạng u hạt ở thận, dễ bị nhầm với tổn thương ác tính trên hình ảnh học [1]. Người từng điều trị BCG cần thông báo đầy đủ tiền sử này khi được đánh giá các bất thường ở hệ tiết niệu.

Yếu tố cá nhân, gia đình và điều cần hiểu đúng

Ung thư bàng quang thường gặp hơn khi tuổi tăng lên và có thể gặp ở cả nam lẫn nữ. Sự khác biệt về giới có thể chịu ảnh hưởng của thói quen hút thuốc, phơi nhiễm nghề nghiệp, yếu tố nội tiết, đặc điểm sinh học và khả năng tiếp cận khám bệnh. Tuy nhiên, bất cứ ai có triệu chứng cảnh báo cũng cần được đánh giá, không nên trì hoãn vì nghĩ mình không thuộc nhóm nguy cơ.

Tiền sử gia đình có người mắc ung thư bàng quang đôi khi làm bác sĩ chú ý hơn đến khả năng có yếu tố di truyền hoặc môi trường dùng chung. Dù vậy, đa số ung thư bàng quang không phải là bệnh di truyền trực tiếp từ cha mẹ sang con. Nghiên cứu về gen đang tìm thấy những liên hệ giữa biểu hiện của một số gen và nguy cơ bệnh, nhưng các kết quả này chủ yếu giúp hiểu cơ chế và có thể hỗ trợ phát triển điều trị cá thể hóa trong tương lai [3].

Uống ít nước không được xem là nguyên nhân đơn lẻ đã được khẳng định, nhưng uống đủ nước theo tình trạng sức khỏe có thể giúp đi tiểu đều hơn và tránh nước tiểu cô đặc kéo dài. Đây là thông tin sức khỏe chung. Người có suy tim, suy thận hoặc đang được bác sĩ dặn hạn chế dịch cần tuân theo lượng nước được chỉ định, không tự tăng uống nước quá mức.

Không nên tự trách bản thân khi được chẩn đoán ung thư bàng quang. Bệnh là kết quả của nhiều yếu tố tương tác trong thời gian dài, trong đó có những điều người bệnh không thể kiểm soát.

Giảm nguy cơ và nhận biết dấu hiệu sớm

Biện pháp thiết thực nhất là không hút thuốc hoặc bắt đầu kế hoạch cai thuốc càng sớm càng tốt. Người đang làm việc với hóa chất nên trao đổi với bộ phận an toàn lao động về nguy cơ cụ thể và cách bảo hộ đúng. Điều trị đầy đủ sỏi bàng quang, nhiễm trùng tiểu, tắc nghẽn đường tiểu và tái khám khi có chỉ định cũng giúp hạn chế tình trạng kích thích kéo dài.

Dấu hiệu thường gặp nhất là tiểu máu, có thể nhìn thấy bằng mắt hoặc chỉ phát hiện khi xét nghiệm nước tiểu. Một số người có tiểu buốt, tiểu rắt, đi tiểu nhiều lần, đau vùng hạ vị hoặc nhiễm trùng tiểu tái diễn. Những triệu chứng này thường do các bệnh lành tính hơn gây ra, nhưng vẫn cần được khám để tìm nguyên nhân, đặc biệt ở người hút thuốc, có phơi nhiễm nghề nghiệp hoặc lớn tuổi.

Nếu có tiểu máu dù chỉ xảy ra một lần, không đau hoặc tự hết, bạn nên đi khám tiết niệu sớm. Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm nước tiểu, siêu âm, chụp hình ảnh hoặc nội soi bàng quang tùy từng trường hợp. Hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị về các yếu tố nguy cơ cá nhân, tiền sử phơi nhiễm và kế hoạch theo dõi phù hợp với bạn.

Nguồn tham khảo

1. Asymptomatic bilateral renal granulomas following intravesical BCG immunotherapy for bladder cancer: a case report. PMC
2. Multimodal AI and single-cell transcriptomics integrate to construct a histopathological prognostic model for bladder cancer, revealing the RTN3-glycolysis axis in chemoresistance. PMC
3. GLG1 in cancer-associated fibroblasts promotes bladder cancer growth while limiting tumor apoptosis. PMC