U lympho có lây không, có di truyền không?

Ung thư u lympho thường không lây từ người này sang người khác qua tiếp xúc, ăn uống chung, hôn, ho, chăm sóc hay sống cùng nhà. Bệnh cũng không phải là bệnh di truyền trực tiếp trong đa số trường hợp, nghĩa là cha hoặc mẹ mắc u lympho không đồng nghĩa con cái sẽ mắc bệnh.

U lympho là ung thư xuất phát từ tế bào lympho, một loại tế bào bạch cầu thuộc hệ miễn dịch. Có nhiều nhóm bệnh khác nhau, nổi bật là u lympho Hodgkin và không Hodgkin; riêng nhóm u lympho tế bào T ngoại vi đã gồm khoảng 30 thể bệnh khác nhau [2]. Vì vậy, nguyên nhân, diễn tiến và mức độ nguy cơ ở mỗi người có thể khác nhau.

U lympho không phải bệnh truyền nhiễm

“Lây” nghĩa là một bệnh có thể truyền từ người bệnh sang người khác qua vi rút, vi khuẩn, tiếp xúc cơ thể, đường hô hấp, máu hoặc quan hệ tình dục. U lympho là ung thư, không phải bệnh truyền nhiễm, nên bản thân các tế bào ung thư u lympho không truyền sang người khỏe mạnh trong sinh hoạt thông thường.

Người thân có thể ôm, trò chuyện, chăm sóc, dùng chung không gian sống và ăn cơm cùng người bệnh mà không vì thế mắc u lympho. Việc cách ly người bệnh vì lo sợ lây ung thư thường không cần thiết, thậm chí có thể khiến người bệnh buồn bã, cảm thấy bị xa cách trong giai đoạn vốn đã nhiều áp lực.

Tuy nhiên, có một điểm dễ gây nhầm lẫn: người mắc u lympho hoặc đang hóa trị có thể suy giảm miễn dịch. Khi đó, chính người bệnh lại dễ bị nhiễm trùng từ vi rút, vi khuẩn hoặc nấm hơn người khỏe mạnh. Vì vậy, gia đình nên thực hiện các biện pháp phòng nhiễm khuẩn thông thường như rửa tay, giữ vệ sinh thực phẩm, hạn chế tiếp xúc gần khi đang sốt, ho, đau họng hoặc mắc bệnh lây truyền rõ ràng. Đây là để bảo vệ người bệnh khỏi nhiễm trùng, không phải vì ung thư lây sang người thân.

Trong y học, một số nhiễm trùng hoặc tình trạng viêm kéo dài có thể liên quan đến nguy cơ xuất hiện một số loại u lympho ở một số người. Nhưng điều này không có nghĩa là “u lympho lây qua nhiễm trùng”. Cần phân biệt giữa yếu tố có thể góp phần làm tăng nguy cơ và việc truyền trực tiếp tế bào ung thư từ người này sang người khác.

Ví dụ, hội chứng ngưng kết lạnh thứ phát có thể xuất hiện cùng nhiễm trùng hoặc u lympho ác tính, và việc điều trị cần hướng vào nguyên nhân nền [1]. Mối liên hệ này cho thấy bệnh miễn dịch, nhiễm trùng và u lympho có thể đan xen trong một số tình huống, nhưng không chứng minh u lympho là bệnh lây.

Vì sao u lympho xuất hiện nếu không lây?

Tế bào lympho bình thường có nhiệm vụ nhận diện và bảo vệ cơ thể trước tác nhân lạ. U lympho hình thành khi một tế bào lympho tích lũy những thay đổi khiến nó tăng sinh và sống sót bất thường, từ đó tạo thành quần thể tế bào ung thư.

Ở u lympho tế bào T ngoại vi, các nghiên cứu mô tả sự kết hợp của bất thường gen, thay đổi biểu sinh và rối loạn tín hiệu của thụ thể tế bào T. “Biểu sinh” có thể hiểu đơn giản là những thay đổi làm gen hoạt động khác đi mà không nhất thiết làm thay đổi trình tự gen. Các rối loạn này làm mất cân bằng giữa quá trình tế bào phát triển và quá trình tế bào chết theo chương trình, góp phần dẫn đến ung thư [2].

Điều quan trọng là nhiều thay đổi gen được phát hiện trong khối u là thay đổi xảy ra trong chính tế bào ung thư trong suốt cuộc đời người bệnh, không phải gen có sẵn từ lúc sinh ra và truyền cho con cái. Đây được gọi là biến đổi gen mắc phải. Vì thế, việc bác sĩ nói khối u có “đột biến gen” không tự động có nghĩa là người bệnh đã truyền bệnh cho con hoặc anh chị em ruột.

Nguyên nhân cụ thể của một ca u lympho đôi khi không xác định được. Điều này có thể khiến người bệnh tự trách mình vì ăn uống, công việc, căng thẳng hoặc một lần tiếp xúc nào đó trong quá khứ. Thông tin chung là không nên vội quy kết bệnh do một nguyên nhân đơn lẻ, bởi ung thư thường liên quan đến nhiều yếu tố sinh học và môi trường cùng tác động, và mỗi trường hợp là khác nhau.

U lympho có di truyền trong gia đình không?

Đa số u lympho không được xem là bệnh di truyền theo kiểu cha mẹ mắc thì con chắc chắn mắc. Người thân của bệnh nhân không cần hoảng sợ rằng mình “đã mang sẵn” bệnh chỉ vì trong gia đình có một người được chẩn đoán u lympho.

Dù vậy, yếu tố di truyền vẫn có thể đóng một vai trò nhất định ở một số ít người. Có gia đình có nhiều người mắc ung thư máu, u lympho hoặc các ung thư liên quan hệ miễn dịch. Một số tình trạng bẩm sinh ảnh hưởng đến miễn dịch cũng có thể làm tăng nguy cơ mắc một số ung thư. Tuy nhiên, nguy cơ tăng không đồng nghĩa với chắc chắn sẽ mắc bệnh, và không thể dự đoán nguy cơ của từng người chỉ dựa vào việc có một người thân bị u lympho.

Các phân nhóm u lympho cũng rất đa dạng về sinh học. Nghiên cứu về u lympho tế bào T cho thấy đặc điểm gen và đáp ứng điều trị khác biệt đáng kể giữa các thể bệnh [2]. Vì vậy, câu hỏi “có di truyền không” cần được trả lời dựa trên loại u lympho cụ thể, tuổi mắc bệnh, tiền sử sức khỏe và mô hình bệnh tật trong gia đình, thay vì chỉ dựa trên tên gọi chung là u lympho.

Bạn nên trao đổi với bác sĩ điều trị hoặc bác sĩ tư vấn di truyền khi có những tình huống như nhiều người thân huyết thống mắc u lympho, bạch cầu hoặc ung thư ở tuổi trẻ; bản thân người bệnh mắc nhiều ung thư; hoặc bác sĩ nghi ngờ có hội chứng suy giảm miễn dịch hay hội chứng di truyền. Khi cần, bác sĩ có thể đề nghị xét nghiệm phù hợp. Xét nghiệm trên tế bào u và xét nghiệm gen di truyền trong máu hoặc mô là hai việc khác nhau, mục đích cũng khác nhau.

Người bệnh và gia đình nên làm gì?

Trước hết, gia đình nên tiếp tục đồng hành với người bệnh như bình thường. Sự hiện diện, hỗ trợ ăn uống, đưa đi khám, nhắc dùng thuốc và lắng nghe tâm sự thường rất có ích. Không cần tách riêng chén đũa, quần áo hay phòng ở chỉ vì lo lây ung thư, trừ khi người bệnh đang có chỉ định phòng ngừa nhiễm trùng đặc biệt từ bệnh viện.

Người thân nên chú ý sức khỏe của chính mình theo hướng hợp lý: không hút thuốc, hạn chế rượu bia, tiêm chủng theo tư vấn y tế, duy trì vận động và khám khi có triệu chứng kéo dài bất thường. Không nên tự làm các xét nghiệm tầm soát u lympho tràn lan nếu không có chỉ định, vì hiện không có một xét nghiệm máu đơn giản nào có thể khẳng định hoặc loại trừ tất cả các loại u lympho ở người không triệu chứng.

Nếu trong gia đình có nhiều người mắc ung thư hoặc bạn lo lắng về nguy cơ di truyền, hãy ghi lại loại ung thư, độ tuổi chẩn đoán và mối quan hệ huyết thống của các thành viên. Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá chính xác hơn. Quan trọng nhất, người bệnh và gia đình nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để được giải thích theo đúng thể u lympho, kết quả xét nghiệm và hoàn cảnh riêng của mình.

Nguồn tham khảo

1. Cold agglutinin disease: pathophysiology, diagnosis, and the evolving therapeutic landscape. PMC
2. From molecular pathogenesis to novel Therapeutic approaches - a review of recent advances in the treatment of peripheral T cell Lymphomas. PMC