Eflornithine (Iwilfin)

Thuốc này là gì và hoạt động thế nào

Eflornithine (biệt dược Iwilfin, hãng US WorldMeds) là thuốc dạng viên uống dùng trong điều trị duy trì cho người bệnh u nguyên bào thần kinh (neuroblastoma) nguy cơ cao. Đây là một thuốc ức chế enzyme ornithine decarboxylase (ODC), không phải hoá trị kinh điển cũng không phải liệu pháp miễn dịch. [1] [2]

Enzyme ODC là bước đầu tiên và là bước quyết định tốc độ trong quá trình tế bào tạo ra các chất polyamine. Polyamine tham gia vào sự biệt hoá và tăng sinh của tế bào, và đóng vai trò quan trọng trong quá trình tế bào bình thường chuyển thành tế bào ung thư. Gen ODC lại là một mục tiêu do gen sinh ung thư MYCN điều khiển, mà gen MYCN thường bị khuếch đại trong u nguyên bào thần kinh thể nặng. [2]

Eflornithine gắn và khoá vĩnh viễn enzyme ODC, làm giảm lượng polyamine trong tế bào. Theo dữ liệu thí nghiệm được ghi trong nhãn thuốc, điều này giúp làm giảm biểu hiện của các yếu tố thúc đẩy ung thư như MYCN và LIN28B, khiến tế bào u nguyên bào thần kinh chuyển sang trạng thái ngừng phân chia (lão hoá tế bào) thay vì bị giết chết trực tiếp. Trên chuột, thuốc làm ngăn hoặc làm chậm sự hình thành khối u. [2] Vì vậy, thuốc được dùng với mục tiêu giảm nguy cơ bệnh quay trở lại, chứ không phải để làm tan một khối u đang phát triển.

Cần phân biệt: cùng hoạt chất eflornithine còn có dạng kem bôi da (biệt dược Vaniqa) dùng để làm chậm mọc lông trên mặt ở phụ nữ. [1] [3] Kem bôi này không dùng để điều trị ung thư, và bài viết này chỉ nói về dạng viên uống Iwilfin.

Dùng cho ai

Theo nhãn thuốc được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt, Iwilfin được dùng để giảm nguy cơ tái phát ở người lớn và trẻ em bị u nguyên bào thần kinh nguy cơ cao, đã đạt ít nhất đáp ứng một phần sau khi điều trị đa phương thức trước đó, trong đó có liệu pháp miễn dịch kháng GD2 (kháng thể nhắm vào phân tử GD2 trên bề mặt tế bào u nguyên bào thần kinh). [1] [2]

Nói cách khác, thuốc dùng ở giai đoạn sau khi trẻ đã trải qua toàn bộ các bước điều trị tích cực như hoá trị tấn công, củng cố (thường có ghép tế bào gốc tự thân) và miễn dịch kháng GD2, nhằm "giữ" kết quả đạt được. Phần lớn người bệnh là trẻ nhỏ, nên việc quyết định dùng thuốc thường do bác sĩ chuyên khoa ung bướu nhi cùng gia đình bàn bạc.

Hiệu quả theo nghiên cứu

Hiệu quả của Iwilfin được đánh giá theo cách so sánh với nhóm đối chứng bên ngoài, không phải thử nghiệm ngẫu nhiên. Nhóm dùng thuốc đến từ Nghiên cứu 3b, một thử nghiệm nhiều trung tâm, nhãn mở, trên trẻ bị u nguyên bào thần kinh nguy cơ cao đã đáp ứng với điều trị trước đó, kể cả miễn dịch kháng GD2. Người bệnh uống thuốc tối đa 2 năm và được theo dõi tổng cộng 7 năm. [2]

Nhóm đối chứng được lấy từ thử nghiệm ANBL0032, trong đó trẻ được điều trị bằng dinutuximab kết hợp các thuốc khác. Sau khi ghép cặp theo các đặc điểm lâm sàng, phân tích chính gồm 90 người dùng Iwilfin và 270 người đối chứng. Kết quả cho thấy nhóm dùng Iwilfin có nguy cơ xảy ra biến cố (bệnh tiến triển, tái phát, ung thư thứ phát hoặc tử vong) thấp hơn khoảng một nửa, với tỷ số nguy cơ cho thời gian sống không biến cố là 0,48; nguy cơ tử vong cũng thấp hơn, với tỷ số nguy cơ cho thời gian sống toàn bộ là 0,32. [2]

Nhãn thuốc cũng nói rõ thiết kế so sánh với nhóm đối chứng bên ngoài có độ không chắc chắn nhất định. Các phân tích bổ sung theo phân nhóm hoặc phương pháp thống kê khác cho kết quả dao động, nhưng nhìn chung vẫn theo hướng có lợi. [2] Gia đình nên hiểu đây là bằng chứng có giá trị nhưng chưa mạnh bằng một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng.

Tác dụng phụ thường gặp và khi nào cần báo bác sĩ ngay

Trong dữ liệu an toàn gộp từ 360 người bệnh, các tác dụng phụ thường gặp nhất là giảm thính lực, viêm tai giữa, sốt, viêm phổi và tiêu chảy. Các bất thường xét nghiệm nặng hay gặp nhất là tăng men gan (ALT, AST), giảm bạch cầu trung tính và giảm huyết sắc tố. [2] Trong Nghiên cứu 3b, trẻ còn hay gặp ho, viêm xoang, nhiễm trùng đường hô hấp trên, viêm kết mạc, nôn, viêm mũi dị ứng, nhiễm trùng da và nhiễm trùng đường tiểu; một số ít bị phát ban, đau chân tay và rụng tóc. [2]

Hãy báo bác sĩ ngay nếu người bệnh có:

• Dấu hiệu giảm tế bào máu: sốt, ớn lạnh hoặc dấu hiệu nhiễm trùng; dễ bầm tím, chảy máu bất thường; xanh xao, mệt nhiều. Thuốc có thể gây ức chế tuỷ xương, hiếm khi gây suy tuỷ. [2]
• Dấu hiệu tổn thương gan: vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, đau vùng bụng bên phải, chán ăn. [2]
• Nghe kém mới xuất hiện hoặc nặng hơn, ù tai. Giảm thính lực là tác dụng phụ quan trọng; một số người bệnh cần dùng máy trợ thính mới. Khi bác sĩ điều chỉnh liều, phần lớn các trường hợp được điều chỉnh có cải thiện hoặc trở về mức ban đầu. [2]

Theo dõi trong quá trình dùng thuốc

• Công thức máu trước khi bắt đầu và định kỳ trong suốt quá trình điều trị. [2]
• Xét nghiệm chức năng gan (ALT, AST, bilirubin) trước khi bắt đầu, hằng tháng trong sáu tháng đầu, sau đó khoảng ba tháng một lần hoặc dày hơn nếu men gan tăng. [2]
• Đo thính lực trước khi bắt đầu và khoảng sáu tháng một lần. Lưu ý rằng nhiều trẻ đã có thính lực bất thường từ trước do các đợt hoá trị, nên việc có kết quả đo ban đầu rất quan trọng để so sánh. [2]

Tuỳ mức độ tác dụng phụ, bác sĩ có thể tạm ngừng, giảm liều hoặc ngừng hẳn thuốc. [2] Theo hướng dẫn dành cho người bệnh, thuốc có thể uống lúc no hoặc lúc đói; nếu trẻ không nuốt được viên thuốc thì có thể nhai hoặc nghiền rồi trộn với một ít thức ăn mềm hoặc chất lỏng theo hướng dẫn của dược sĩ. Nếu trẻ nôn sau khi uống, không uống bù mà chờ đến lần uống kế tiếp. [2] Gia đình không tự ý ngừng hay đổi liều. [2]

Tương tác và lưu ý khi dùng

• Mang thai: dựa trên nghiên cứu trên động vật và cơ chế tác dụng, thuốc có thể gây hại cho thai nhi. Phụ nữ có khả năng mang thai nên thử thai trước khi bắt đầu, dùng biện pháp tránh thai hiệu quả trong thời gian điều trị và một tuần sau liều cuối. Nam giới có bạn đời có khả năng mang thai cũng cần tránh thai trong cùng khoảng thời gian. [2]
• Cho con bú: không cho con bú trong thời gian điều trị và một tuần sau liều cuối. [2]
• Báo bác sĩ nếu người bệnh có vấn đề về thính lực từ trước, và kể đủ tất cả thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn, vitamin và thảo dược đang dùng. [2]
• Không nhầm lẫn với kem bôi eflornithine (Vaniqa) dùng trong thẩm mỹ: hai sản phẩm có mục đích và cách dùng hoàn toàn khác nhau. [3] [2]

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Con tôi có đủ điều kiện dùng Iwilfin không, và lợi ích dự kiến so với chỉ theo dõi là gì?
• Bằng chứng hiệu quả của thuốc mạnh đến đâu, khi nó chưa được so sánh trong một thử nghiệm ngẫu nhiên?
• Bao lâu thì con tôi cần đo thính lực và xét nghiệm máu, gan một lần?
• Nếu con tôi bị nghe kém hơn, có thể giảm liều hay phải ngừng thuốc?
• Dấu hiệu nhiễm trùng nào cần đưa con đến viện ngay?
• Nếu con tôi không nuốt được viên thuốc thì nghiền và pha như thế nào cho đúng?
• Thuốc có sẵn ở Việt Nam không, và có chương trình hỗ trợ nào cho gia đình không?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Eflornithine
2. Nhãn thuốc được FDA phê duyệt (DailyMed): Iwilfin (Eflornithine Hydrochloride) Tablet [Uswm, Llc]
3. MedlinePlus (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ): Eflornithine dạng kem bôi (Vaniqa)