Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ gây ung thư tinh hoàn

Ung thư tinh hoàn thường bắt đầu từ các tế bào mầm, là những tế bào có vai trò tạo ra tinh trùng. Nguyên nhân chính xác khiến các tế bào này biến đổi thành tế bào ung thư vẫn chưa được xác định, nhưng một số tình trạng như tinh hoàn ẩn, tiền sử ung thư ở tinh hoàn còn lại và yếu tố di truyền có thể làm nguy cơ tăng lên. Bệnh thường gặp ở nam giới trẻ, song vẫn có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi.

Ung thư tinh hoàn bắt đầu từ đâu?

Tinh hoàn chứa nhiều loại tế bào khác nhau. Phần lớn ung thư tinh hoàn phát sinh từ tế bào mầm và được gọi là u tế bào mầm. Nhóm này gồm hai dạng chính là seminoma và non seminoma. Trong một phân tích trên 318 người bệnh, u tế bào mầm là loại phổ biến nhất; trong nhóm này, non seminoma hơi thường gặp hơn seminoma [1].

Thông thường, ung thư hình thành khi vật chất di truyền trong tế bào bị thay đổi. Những thay đổi này khiến tế bào phát triển không kiểm soát, không chết theo chu trình bình thường và có thể xâm lấn các mô lân cận hoặc lan đến hạch lympho, phổi hay các cơ quan khác. Tuy nhiên, ở đa số người bệnh, không thể xác định một nguyên nhân đơn lẻ đã gây ra những biến đổi đó.

Điều quan trọng là người bệnh không nên tự trách bản thân. Hiện chưa có cơ sở để nói rằng ung thư tinh hoàn do thủ dâm, quan hệ tình dục, chấn thương thông thường, vận động thể thao hoặc chế độ ăn cụ thể gây ra. Một va chạm vào tinh hoàn có thể khiến người bệnh phát hiện một khối bất thường sớm hơn, nhưng chấn thương không được xem là nguyên nhân trực tiếp đã được chứng minh.

Những yếu tố làm tăng nguy cơ

Tinh hoàn ẩn

Tinh hoàn ẩn là tình trạng một hoặc cả hai tinh hoàn không di chuyển xuống bìu như bình thường trước khi sinh. Tinh hoàn có thể nằm trong ổ bụng, ống bẹn hoặc vị trí bất thường khác. Đây là yếu tố nguy cơ quan trọng đã được ghi nhận đối với ung thư tế bào mầm của tinh hoàn [3].

Nhiệt độ trong ổ bụng cao hơn nhiệt độ ở bìu. Việc tinh hoàn nằm sai vị trí trong thời gian dài có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của tế bào mầm và chức năng tạo tinh trùng. Phẫu thuật đưa tinh hoàn xuống bìu, gọi là phẫu thuật cố định tinh hoàn, giúp bác sĩ theo dõi dễ hơn và có thể hỗ trợ bảo tồn chức năng, nhưng không loại bỏ hoàn toàn nguy cơ ung thư về sau. Vì vậy, người từng bị tinh hoàn ẩn vẫn cần chú ý các thay đổi ở bìu, ngay cả khi đã được phẫu thuật từ nhỏ.

Tiền sử ung thư tinh hoàn

Người đã từng bị ung thư một bên tinh hoàn có nguy cơ mắc bệnh ở bên còn lại cao hơn so với nam giới chưa từng mắc bệnh. Nguy cơ này không có nghĩa chắc chắn sẽ tái phát hoặc xuất hiện khối u mới. Việc theo dõi định kỳ sau điều trị có vai trò phát hiện sớm những bất thường.

Cần phân biệt ung thư tái phát với ung thư nguyên phát ở tinh hoàn còn lại. Tái phát thường liên quan đến tế bào ung thư đã lan ra ngoài tinh hoàn trước đó và xuất hiện trở lại, còn ung thư nguyên phát đối bên là một khối u mới hình thành tại tinh hoàn còn lại. Bác sĩ sẽ dựa vào thăm khám, siêu âm, xét nghiệm chất chỉ điểm khối u và chẩn đoán hình ảnh để đánh giá.

Tiền sử gia đình và yếu tố di truyền

Người có cha hoặc anh em trai từng bị ung thư tinh hoàn có thể có nguy cơ cao hơn. Một số bất thường di truyền và hội chứng bẩm sinh cũng có liên quan đến nguy cơ bệnh, dù không phải ai có yếu tố di truyền đều sẽ mắc ung thư.

Một ví dụ là hội chứng Klinefelter, thường gặp ở nam giới có thêm một nhiễm sắc thể X. Tình trạng này có thể đi kèm tinh hoàn nhỏ, suy giảm chức năng sinh dục và khả năng sinh sản. Ngoài ra, những rối loạn phát triển tinh hoàn hoặc cơ quan sinh dục cũng có thể làm nguy cơ thay đổi. Nếu gia đình có nhiều người mắc ung thư tinh hoàn hoặc các ung thư xuất hiện khi còn trẻ, nên thông báo cho bác sĩ để được đánh giá phù hợp.

Suy giảm chức năng tinh hoàn và khả năng sinh sản

Một số nam giới bị suy giảm chức năng tinh hoàn, tinh trùng ít hoặc không có tinh trùng mà chưa rõ nguyên nhân. Mối liên quan giữa vô sinh nam và ung thư tinh hoàn khá phức tạp. Hai tình trạng này có thể cùng liên quan đến sự phát triển bất thường của tinh hoàn, nhưng không phải cứ vô sinh là sẽ bị ung thư.

Bên cạnh đó, một số phương pháp điều trị ung thư có thể ảnh hưởng đến tinh hoàn và khả năng sinh sản. Ví dụ, thuốc cisplatin dùng trong điều trị ung thư có thể gây rối loạn chức năng tinh hoàn, suy giảm testosterone hoặc ảnh hưởng đến tinh trùng. Một nghiên cứu trên chuột đã khảo sát tổn thương tinh hoàn do cisplatin, nhưng kết quả trên động vật không thể dùng để khẳng định hiệu quả phòng ngừa ở người [2]. Vì vậy, người bệnh chuẩn bị điều trị nên trao đổi sớm về bảo tồn tinh trùng nếu còn có nhu cầu sinh con.

Tuổi và một số tình trạng sức khỏe

Ung thư tinh hoàn thường gặp hơn ở thanh thiếu niên và nam giới trẻ. Một phân tích lâm sàng ghi nhận bệnh là loại ung thư hàng đầu ở nhóm từ 15 đến 39 tuổi, với tuổi trung vị khi chẩn đoán là 32 [1]. Tuy nhiên, tuổi trẻ chỉ là yếu tố liên quan đến phân bố bệnh, không phải nguyên nhân trực tiếp.

Một số tình trạng ảnh hưởng đến sự phát triển của tinh hoàn, chẳng hạn rối loạn phát triển giới tính hoặc tổn thương tinh hoàn, có thể liên quan đến nguy cơ cao hơn trong từng trường hợp. Nhiễm virus gây suy giảm miễn dịch ở người cũng từng được xem xét trong mối liên hệ với một số ung thư, nhưng nguy cơ của từng cá nhân phụ thuộc vào tình trạng miễn dịch, điều trị và nhiều yếu tố khác. Không nên tự kết luận chỉ dựa trên một yếu tố riêng lẻ.

Yếu tố ảnh hưởng đến mức độ nặng không giống nguyên nhân gây bệnh

Một số đặc điểm không làm ung thư bắt đầu, nhưng có thể ảnh hưởng đến tiên lượng, tức khả năng đáp ứng điều trị và nguy cơ bệnh tiến triển. Chẳng hạn, mức độ lan rộng của khối u, nồng độ chất chỉ điểm khối u trong máu, việc điều trị có được thực hiện đầy đủ hay không và thay đổi của chất chỉ điểm sau chu kỳ hóa trị đầu tiên có thể liên quan đến kết quả điều trị [4].

Kích thước khối u ban đầu cũng có thể ảnh hưởng đến độ phức tạp của một số phẫu thuật sau hóa trị. Trong một nghiên cứu về phẫu thuật lấy hạch sau phúc mạc, kích thước u lúc chẩn đoán là một trong các yếu tố liên quan đến nhu cầu thực hiện thêm thủ thuật trong mổ [5]. Những thông tin này giúp bác sĩ lập kế hoạch điều trị, nhưng không nên hiểu rằng khối u lớn là nguyên nhân gây ung thư.

Có thể làm gì để phát hiện sớm?

Không có biện pháp nào bảo đảm phòng ngừa hoàn toàn ung thư tinh hoàn. Người từng bị tinh hoàn ẩn, có tiền sử gia đình, đã mắc ung thư một bên hoặc có bất thường phát triển tinh hoàn nên hỏi bác sĩ về lịch theo dõi riêng.

Nam giới nên chú ý các dấu hiệu như khối cứng trong tinh hoàn, tinh hoàn to lên hoặc nhỏ đi bất thường, cảm giác nặng ở bìu, đau âm ỉ vùng bìu hoặc bẹn, và tình trạng tích tụ dịch quanh tinh hoàn. Nhiều trường hợp không đau, vì vậy không nên chờ đến khi xuất hiện đau mới đi khám. Tự kiểm tra giúp nhận biết thay đổi, nhưng không thay thế thăm khám và siêu âm. Không nên tự sờ quá mạnh hoặc tự chẩn đoán qua mạng.

Mỗi trường hợp có nguy cơ và diễn tiến khác nhau. Nếu phát hiện khối hoặc thay đổi bất thường ở tinh hoàn, người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ tiết niệu hoặc ung bướu để được khám, siêu âm và làm xét nghiệm cần thiết. Ung thư tinh hoàn thường có khả năng điều trị tốt, đặc biệt khi được phát hiện sớm.

Nguồn tham khảo

1. A Retrospective Analysis of Testicular Cancer (2007–2025): A Single Institutional Experience. PMC
2. Ramelteon Mitigates Cisplatin-induced Testicular Dysfunction in Rats. PMC
3. Adenomatoid tumor of the testis in a patient with history of cryptorchidism, male breast cancer, and thymic B2 thymoma: a case report and literature review. PMC
4. Predictors of First-Line Progression-Free Survival in Testicular Germ Cell Tumors: A Retrospective Cohort Study. PMC
5. Are we missing an important point? Risk factors for intraoperative complications and additional procedures when performing post-chemotherapy RPLND for testicular tumors. PMC