Ung thư gan có lây không, có di truyền không?

Ung thư gan không lây từ người sang người qua tiếp xúc, ăn chung, dùng chung đồ dùng, ôm hôn, chăm sóc hay quan hệ tình dục. Tuy nhiên, một số virus gây viêm gan có thể lây và làm tăng nguy cơ ung thư gan về sau, đặc biệt là viêm gan B và viêm gan C.

Ung thư gan cũng không phải lúc nào là bệnh di truyền. Một số người có thể thừa hưởng yếu tố gen hoặc bệnh lý làm nguy cơ cao hơn, nhưng phần lớn ung thư gan phát triển do tổn thương gan tích lũy trong quá trình sống, không phải do nhận trực tiếp “gen ung thư gan” từ cha mẹ.

Ung thư gan không lây, nhưng cần phân biệt với viêm gan do virus

Khi nghe người thân được chẩn đoán ung thư gan, nhiều người lo sợ bệnh có thể lây khi sống chung, chăm sóc hoặc dùng chung bát đũa. Điều này thường không đúng. Tế bào ung thư không thể truyền từ cơ thể người bệnh sang người khác trong sinh hoạt thông thường. Vì vậy, không cần cách ly người bệnh ung thư gan; sự gần gũi, chăm sóc và hỗ trợ tinh thần là rất quan trọng.

Cần phân biệt giữa ung thư gan và virus viêm gan. Ung thư gan là tình trạng các tế bào trong gan phát triển bất thường, tạo thành khối u. Trong các ung thư khởi phát từ gan, ung thư biểu mô tế bào gan là loại thường gặp nhất [1]. Bản thân khối u này không lây nhiễm.

Ngược lại, virus viêm gan B có thể lây qua máu, quan hệ tình dục và từ mẹ sang con lúc sinh. Virus viêm gan C chủ yếu lây qua đường máu. Nếu nhiễm virus kéo dài, gan có thể bị viêm mạn tính, xơ gan, rồi nguy cơ ung thư gan tăng lên theo thời gian. Đây là lý do trong một số gia đình có nhiều người mắc bệnh gan, mọi người có thể hiểu nhầm rằng “ung thư gan lây trong nhà”. Thực tế, điều có thể lây là virus viêm gan, còn ung thư không lây.

Nếu một người bệnh ung thư gan có viêm gan B hoặc viêm gan C kèm theo, người thân nên hỏi bác sĩ về việc xét nghiệm virus viêm gan phù hợp. Với viêm gan B, tiêm vắc xin là biện pháp phòng ngừa quan trọng đối với người chưa có miễn dịch. Không dùng chung vật dụng có thể dính máu như dao cạo, bàn chải đánh răng, dụng cụ làm móng. Khi có vết thương, nên che phủ cẩn thận và xử lý máu bằng biện pháp bảo hộ thông thường.

Vì sao ung thư gan thường không phải là bệnh di truyền?

Mỗi tế bào trong cơ thể có vật chất di truyền, thường được gọi là gen. Trong quá trình sống, tế bào gan có thể tích lũy các thay đổi trong gen do viêm kéo dài, xơ gan, rượu, các rối loạn chuyển hóa, độc chất, hoặc những nguyên nhân khác. Khi các thay đổi này làm tế bào mất kiểm soát tăng trưởng, ung thư có thể hình thành.

Các thay đổi gen xảy ra trong tế bào ung thư thường là thay đổi “mắc phải”, nghĩa là phát sinh trong đời sống của chính người bệnh và không nhất thiết truyền cho con cái. Nghiên cứu về ung thư gan cũng cho thấy bệnh có sự khác biệt lớn giữa các người bệnh, chịu ảnh hưởng của bệnh gan mạn tính, đặc điểm di truyền của khối u, chuyển hóa và môi trường xung quanh khối u [1]. Điều này giúp giải thích vì sao hai người cùng được chẩn đoán ung thư gan có thể có nguyên nhân, diễn tiến và đáp ứng điều trị khác nhau.

Hiện nay, nhiều nghiên cứu tập trung vào gen và môi trường vi mô của khối u nhằm tìm cách điều trị chính xác hơn. Chẳng hạn, các tế bào miễn dịch, mạch máu, mô xơ và tín hiệu chuyển hóa quanh khối u có thể ảnh hưởng đến cách ung thư gan phát triển và đáp ứng điều trị [1]. Tuy nhiên, việc phát hiện các biến đổi gen trong khối u không đồng nghĩa rằng bệnh đã được di truyền trong gia đình.

Khi nào yếu tố gia đình có thể làm nguy cơ cao hơn?

Mặc dù phần lớn ung thư gan không di truyền trực tiếp, tiền sử gia đình vẫn đáng được lưu ý. Một gia đình có nhiều người mắc bệnh gan có thể cùng có nguy cơ do nhiễm viêm gan B trong gia đình, do thói quen sống tương tự, hoặc do một số bệnh lý có yếu tố di truyền ảnh hưởng đến gan và chuyển hóa.

Ví dụ, có những bệnh di truyền hiếm gặp có thể gây tổn thương gan kéo dài hoặc làm tích lũy bất thường một số chất trong cơ thể. Những tình trạng này có thể làm tăng nguy cơ xơ gan, từ đó tăng nguy cơ ung thư gan. Tuy nhiên, không thể kết luận một người sẽ mắc ung thư gan chỉ vì cha, mẹ hoặc anh chị em từng mắc bệnh.

Cũng cần hiểu rằng “có yếu tố gia đình” khác với “chắc chắn di truyền”. Nếu trong nhà có người bị ung thư gan, điều hợp lý nhất là xem xét các nguy cơ có thể phòng ngừa hoặc phát hiện sớm, đặc biệt là tình trạng viêm gan B, viêm gan C, xơ gan và các bệnh gan mạn tính. Bác sĩ có thể tư vấn xét nghiệm phù hợp dựa trên tiền sử cá nhân và gia đình, thay vì mọi người tự lo lắng hoặc tự làm xét nghiệm gen một cách tràn lan.

Xét nghiệm gen thường chỉ được cân nhắc trong một số hoàn cảnh nhất định, chẳng hạn người bệnh mắc ung thư ở tuổi bất thường, có nhiều người thân mắc các ung thư liên quan, hoặc bác sĩ nghi ngờ một hội chứng di truyền. Kết quả xét nghiệm gen cần được giải thích bởi bác sĩ hoặc chuyên gia tư vấn di truyền, vì một biến đổi gen không phải lúc nào cũng dự báo chắc chắn nguy cơ bệnh.

Người thân nên làm gì để bảo vệ sức khỏe gan?

Nếu gia đình có người mắc ung thư gan, điều quan trọng là không xa lánh người bệnh vì sợ lây. Người bệnh cần được hỗ trợ ăn uống, dùng thuốc, tái khám và giữ tinh thần ổn định. Việc kỳ thị hoặc cô lập có thể làm họ thêm căng thẳng trong giai đoạn vốn đã nhiều khó khăn.

Về phòng ngừa cho người thân, đây là các thông tin sức khỏe chung. Nên kiểm tra tình trạng tiêm vắc xin viêm gan B, đặc biệt nếu chưa rõ đã có miễn dịch hay chưa. Nếu có nguy cơ phơi nhiễm virus viêm gan, từng truyền máu, dùng chung kim tiêm, xăm hoặc làm thủ thuật ở nơi không bảo đảm vô khuẩn, nên trao đổi với cơ sở y tế về xét nghiệm viêm gan B và C.

Ngoài ra, nên hạn chế rượu bia, tránh tự dùng thuốc hoặc thảo dược không rõ nguồn gốc vì một số sản phẩm có thể gây hại gan. Người đang có viêm gan mạn, gan nhiễm mỡ nặng, xơ gan hoặc bệnh gan khác cần theo dõi định kỳ theo hướng dẫn bác sĩ. Phát hiện và điều trị bệnh gan nền là một phần quan trọng để giảm nguy cơ biến chứng lâu dài.

Tóm lại, ung thư gan không lây qua sinh hoạt và đa số không di truyền trực tiếp. Nhưng virus viêm gan có thể lây, còn tiền sử gia đình hoặc bệnh gan mạn có thể khiến một số người cần được đánh giá nguy cơ kỹ hơn. Mỗi trường hợp đều khác nhau, vì vậy người bệnh và người thân nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị để được tư vấn xét nghiệm, tiêm chủng và theo dõi phù hợp.

Nguồn tham khảo

1. The Liver Tumor Microenvironment in Hepatocellular Carcinoma: Comparisons with Intrahepatic Cholangiocarcinoma and Therapeutic Implications. PMC