Cách phòng ngừa ung thư vòm họng

Ung thư vòm họng không phải lúc nào cũng có thể phòng ngừa hoàn toàn, vì bệnh liên quan đồng thời đến virus Epstein Barr, cơ địa, môi trường sống và một số yếu tố chưa được hiểu hết. Tuy vậy, bạn có thể giảm nguy cơ bằng cách tránh thuốc lá, hạn chế rượu bia, giảm tiếp xúc với khói bụi và hóa chất, ăn uống lành mạnh, đồng thời đi khám sớm khi có triệu chứng vùng tai mũi họng kéo dài.

Mỗi người có mức nguy cơ khác nhau. Điều quan trọng là không tự trách bản thân nếu mắc bệnh, mà tập trung vào các biện pháp có ích và trao đổi với bác sĩ khi có dấu hiệu đáng ngờ.

Hiểu đúng về ung thư vòm họng và các yếu tố nguy cơ

Vòm họng là vùng nằm phía sau mũi, ở phần cao của họng. Ung thư vòm họng là ung thư xuất phát từ lớp tế bào phủ ở khu vực này. Bệnh có phân bố không đồng đều trên thế giới và được xem là đáng lưu ý tại Đông Á, Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Một nghiên cứu cũng mô tả ung thư vòm họng liên quan virus Epstein Barr là bệnh có tính lưu hành tại Đông Á và Đông Nam Á [5].

Virus Epstein Barr, thường viết tắt là EBV, là một virus khá phổ biến. Nhiều người có thể từng nhiễm EBV mà không bị ung thư. Tuy nhiên, EBV được ghi nhận là virus có khả năng liên quan đến sự hình thành một số ung thư, bao gồm ung thư vòm họng [2]. Điều này không có nghĩa cứ nhiễm EBV là sẽ mắc bệnh. Ung thư thường chỉ hình thành khi có sự kết hợp của nhiều yếu tố trong thời gian dài.

Một số yếu tố được cho là có thể làm tăng nguy cơ ung thư vùng đầu cổ nói chung và ung thư vòm họng nói riêng gồm hút thuốc lá, hít khói thuốc thụ động, uống nhiều rượu bia, tiếp xúc lâu dài với bụi, khói, hóa chất nghề nghiệp và ô nhiễm không khí. Chế độ ăn thường xuyên có các thực phẩm ướp muối, lên men hoặc bảo quản không đúng cách cũng thường được đề cập trong tư vấn phòng bệnh tại những khu vực có tỷ lệ bệnh cao. Ngoài ra, tiền sử gia đình có người mắc ung thư vòm họng có thể là lý do để bạn chủ động hơn trong việc theo dõi sức khỏe.

Những việc giúp giảm nguy cơ trong đời sống hằng ngày

Không hút thuốc là một trong các lựa chọn quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe đường hô hấp và giảm nguy cơ nhiều loại ung thư. Nếu đang hút thuốc, bỏ thuốc ở bất kỳ thời điểm nào cũng có lợi. Bạn có thể nhờ bác sĩ, nhân viên y tế hoặc chương trình hỗ trợ cai thuốc để tăng khả năng thành công. Người thân cũng nên tránh hút thuốc trong nhà, xe hơi hoặc gần trẻ em, vì khói thuốc thụ động vẫn gây hại.

Rượu bia nên được hạn chế. Uống rượu bia không phải là cách phòng ngừa ung thư vòm họng, và sử dụng thường xuyên hoặc nhiều có thể làm tăng nguy cơ bệnh lý ở vùng đầu cổ. Nếu bạn vừa hút thuốc vừa uống rượu bia, việc giảm cả hai có ý nghĩa hơn là chỉ thay đổi một yếu tố.

Nếu làm việc trong môi trường có nhiều bụi gỗ, khói, hơi hóa chất, sơn, dung môi hoặc chất kích ứng đường hô hấp, cần tuân thủ quy định an toàn lao động. Các biện pháp thực tế gồm sử dụng khẩu trang hoặc mặt nạ bảo hộ phù hợp với loại nguy cơ, bảo đảm thông khí nơi làm việc, vệ sinh cá nhân sau ca làm và khám sức khỏe nghề nghiệp định kỳ. Đây là khuyến nghị sức khỏe chung, vì các nghiên cứu hiện có không đánh giá trực tiếp hiệu quả của từng biện pháp này đối với ung thư vòm họng.

Ăn uống cân bằng cũng là một phần của lối sống giảm nguy cơ ung thư nói chung. Bạn nên ưu tiên rau xanh, trái cây, thực phẩm tươi, nguồn đạm hợp lý và hạn chế thực phẩm quá mặn, hun khói, cháy xém hoặc bảo quản lâu. Không có một loại thực phẩm, thuốc bổ hay cây thuốc nào được chứng minh có thể ngăn ngừa chắc chắn ung thư vòm họng. Một nghiên cứu về cây thuốc chỉ mới đánh giá tác động trên tế bào ung thư trong phòng thí nghiệm [4]. Kết quả kiểu này không đủ để kết luận rằng uống thuốc nam, thực phẩm chức năng hoặc chiết xuất thảo dược có thể phòng bệnh ở người.

Không tự dùng sản phẩm “phòng ung thư” chưa được kiểm chứng

Nhiều quảng cáo trên mạng xã hội có thể khiến người xem tin rằng một sản phẩm nào đó có thể “diệt virus EBV”, “thải độc vòm họng” hoặc phòng ung thư hiệu quả. Cần đặc biệt thận trọng với các nội dung hứa hẹn quá mức, yêu cầu mua sản phẩm đắt tiền, hoặc khuyên bỏ qua khám bệnh và điều trị y khoa.

Chất lượng thông tin về ung thư vòm họng trên nền tảng video ngắn có thể không đồng đều. Một nghiên cứu đánh giá nội dung trên TikTok và Bilibili cho thấy cần xem xét cả chất lượng lẫn độ tin cậy của thông tin sức khỏe được lan truyền [3]. Vì vậy, khi tìm hiểu về phòng bệnh, bạn nên ưu tiên thông tin từ bệnh viện, cơ quan y tế, hiệp hội chuyên môn hoặc trao đổi trực tiếp với bác sĩ.

Hiện chưa nên tự xét nghiệm EBV chỉ vì lo lắng chung, cũng không nên tự diễn giải kết quả xét nghiệm nếu chưa được bác sĩ tư vấn. EBV phổ biến trong cộng đồng, nên một kết quả liên quan EBV không tự nó khẳng định có ung thư hoặc chắc chắn sẽ mắc ung thư. Bác sĩ sẽ cân nhắc xét nghiệm phù hợp dựa trên triệu chứng, khám lâm sàng, tiền sử gia đình và các yếu tố nguy cơ riêng của bạn.

Phát hiện sớm: phần quan trọng của “phòng ngừa” hậu quả nặng

Bên cạnh phòng ngừa nguyên phát, tức giảm các yếu tố nguy cơ, phát hiện sớm giúp tăng cơ hội xử trí kịp thời. Hãy đi khám chuyên khoa tai mũi họng nếu có một hoặc nhiều biểu hiện kéo dài, tái diễn hay tăng dần như nghẹt mũi một bên, chảy máu mũi, dịch mũi lẫn máu, ù tai hoặc nghe kém một bên, đau tai không rõ nguyên nhân, đau đầu dai dẳng, nhìn đôi, tê vùng mặt, nổi hạch ở cổ, khàn tiếng hoặc sụt cân không chủ ý.

Các triệu chứng này thường có thể do bệnh lành tính như viêm mũi xoang, viêm tai hoặc hạch viêm. Tuy nhiên, không nên tự điều trị kéo dài nếu triệu chứng không cải thiện. Người có người thân ruột thịt từng mắc ung thư vòm họng, từng tiếp xúc nhiều với khói thuốc hoặc hóa chất, hoặc sống trong vùng có tỷ lệ bệnh cao nên chủ động hỏi bác sĩ về nhu cầu theo dõi.

Ung thư vòm họng là bệnh cần được chẩn đoán và điều trị tại cơ sở chuyên khoa. Các nghiên cứu hiện nay còn tập trung cải thiện độ chính xác trong xác định vùng u để lập kế hoạch xạ trị [1], cũng như tìm các dấu ấn sinh học giúp đánh giá tiên lượng [5]. Điều này cho thấy việc khám đúng chuyên khoa và điều trị cá thể hóa rất quan trọng nếu phát hiện bệnh.

Tóm lại, không có cách nào bảo đảm phòng ngừa tuyệt đối ung thư vòm họng, nhưng bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, giảm tiếp xúc độc hại, ăn thực phẩm tươi và đi khám sớm khi có dấu hiệu bất thường là những bước thiết thực. Nếu bạn có triệu chứng kéo dài hoặc tiền sử gia đình đáng lo, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị hoặc bác sĩ tai mũi họng để được đánh giá phù hợp.

Nguồn tham khảo

1. Impacts of volumetric vs. anatomical accuracies in GTV segmentation for nasopharyngeal carcinoma: a consensus-guideline-based study. PMC
2. Prevalence of Epstein-Barr virus infection in North African cancer patients: a systematic review and meta-analysis protocol. PMC
3. Quality and dissemination of nasopharyngeal cancer health information on TikTok and Bilibili: Cross-sectional study. PMC
4. Cytotoxic and Anti-Inflammatory Evaluation of Thai Medicinal Plants from Kampramong’s Anticancer Remedy Against Upper Respiratory Tract Malignancies. PMC
5. High VRK2 expression level predicts unfavorable survival outcomes in nasopharyngeal carcinoma. PMC