Imiquimod (Aldara)

Thuốc này là gì và hoạt động thế nào

Imiquimod là thuốc dạng kem bôi ngoài da, biệt dược gốc là Aldara (dạng kem nồng độ 5%); cùng hoạt chất còn có biệt dược Zyclara với nồng độ thấp hơn. [1] Thuốc thuộc nhóm "chất điều biến đáp ứng miễn dịch", có thể hoạt động bằng cách làm tăng hoạt động của hệ miễn dịch ngay tại vùng da được bôi. [2]

Nhãn thuốc ghi rằng cơ chế chính xác giúp imiquimod làm sạch tổn thương vẫn chưa được biết rõ. Trong các nghiên cứu nhỏ, vùng da bôi thuốc có tăng các dấu ấn của tế bào miễn dịch (như tế bào lympho T), nhưng ý nghĩa lâm sàng của hiện tượng này chưa rõ. [3]

Trong ung thư, imiquimod được dùng cho một dạng ung thư da rất nông và ít xâm lấn. Thuốc không phải thuốc uống hay tiêm, không có tác dụng toàn thân lên các khối u ở nơi khác trong cơ thể. Ngoài ra, thuốc còn được dùng cho dày sừng ánh sáng (tổn thương da phẳng, có vảy do tiếp xúc nhiều với ánh nắng, có thể là tổn thương tiền ung thư) và mụn cóc vùng sinh dục, hậu môn. [1] [2]

Phần nhãn thuốc trong bài này dựa trên nhãn của một sản phẩm kem imiquimod 5% tương đương Aldara được FDA phê duyệt. [3]

Dùng cho ai

Theo nhãn thuốc được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) phê duyệt, kem imiquimod 5% được dùng để bôi điều trị ung thư biểu mô tế bào đáy thể nông (một loại ung thư da phát triển chậm) ở người lớn có hệ miễn dịch bình thường, khi đáp ứng các điều kiện: [1] [3]

• Chẩn đoán đã được xác nhận bằng sinh thiết và là khối u nguyên phát (chưa từng điều trị).
• Kích thước khối u nhỏ, đường kính tối đa khoảng 2 cm.
• Nằm ở thân mình (trừ vùng hậu môn sinh dục), cổ, tay hoặc chân (trừ bàn tay và bàn chân).
• Chỉ dùng khi phẫu thuật ít phù hợp hơn về mặt y khoa, và người bệnh có thể tái khám theo dõi đầy đủ.

Như vậy, theo nhãn thuốc, kem imiquimod là lựa chọn dành cho những trường hợp được chọn lọc khi phẫu thuật ít phù hợp, không phải để thay thế phẫu thuật cho mọi người bệnh. Độ an toàn và hiệu quả ở trẻ em chưa được xác lập. [3]

Hiệu quả theo nghiên cứu

• Hai thử nghiệm mù đôi có đối chứng với 364 người bệnh ung thư tế bào đáy thể nông: sau một đợt bôi kéo dài 6 tuần, 12 tuần sau khi kết thúc điều trị, khoảng 75% người dùng kem imiquimod sạch tổn thương cả khi khám bằng mắt lẫn trên sinh thiết, so với khoảng 2% ở nhóm bôi kem không có hoạt chất. [3]
• Theo dõi dài hạn: trong một nghiên cứu nhãn mở, khoảng 90% người bệnh không còn thấy tổn thương trên lâm sàng sau 12 tuần. Trong số đó, tỷ lệ ước tính vẫn sạch bệnh là khoảng 84% sau 12 tháng và 79% sau 24 tháng theo dõi. [3]

Điều này cho thấy một số người bệnh có thể tái phát tại chỗ theo thời gian, vì vậy tái khám định kỳ rất quan trọng.

Tác dụng phụ thường gặp và khi nào cần báo bác sĩ ngay

Phần lớn tác dụng phụ xảy ra tại chỗ bôi thuốc: đỏ da, bong vảy, khô da, đóng vảy tiết, phù nề, trợt loét, da cứng lại, ngứa, rát bỏng, trầy xước, mụn nước. Một số người có mệt mỏi, sốt, đau đầu. [3]

Hãy báo bác sĩ ngay nếu có: [2] [3]

• Phản ứng da dữ dội: da trợt loét, chảy dịch, đặc biệt trong tuần đầu. Có thể cần tạm ngừng bôi.
• Triệu chứng giống cúm: buồn nôn, sốt, ớn lạnh, mệt mỏi, đau hoặc yếu cơ.
• Mất sắc tố da: vùng da bị bạc màu hoàn toàn, có thể kéo dài. Bác sĩ có thể cho ngừng thuốc.
• Ở vùng sinh dục nữ, sưng nề nặng có thể gây bí tiểu.

Theo dõi trong quá trình dùng thuốc

• Bôi thuốc theo đúng lịch bác sĩ hướng dẫn, thường bôi ngay trước khi đi ngủ, để thuốc trên da khoảng 8 giờ rồi rửa sạch bằng xà phòng dịu nhẹ và nước. [3]
• Rửa tay trước và sau khi bôi. Tránh để thuốc dính vào mắt, môi, lỗ mũi, hậu môn và âm đạo; nếu dính, rửa ngay bằng nước. [3]
• Không tự ý bôi thêm hoặc bôi nhiều hơn chỉ định; nếu quên một lần, không bôi bù gấp đôi. [2]
• Tái khám sau khi kết thúc đợt bôi để bác sĩ đánh giá vùng da đã sạch tổn thương hay chưa, và tiếp tục theo dõi lâu dài để phát hiện sớm tái phát. [3]

Tương tác và lưu ý khi dùng

• Ánh nắng: tránh hoặc hạn chế tối đa phơi nắng và đèn tắm nắng; mặc quần áo che chắn, đội mũ khi ra ngoài. Không bôi thuốc khi da đang bị cháy nắng, chờ đến khi hồi phục hẳn. [2] [3]
• Không dùng đồng thời với các sản phẩm imiquimod khác trên cùng vùng da vì làm tăng phản ứng da. [3]
• Kem có thể làm yếu bao cao su và màng ngăn âm đạo. [3]
• Báo bác sĩ nếu có bệnh da khác, từng phẫu thuật gần đây ở vùng cần bôi, bệnh mảnh ghép chống chủ, hoặc bệnh làm suy giảm miễn dịch như nhiễm HIV. [2]
• Mang thai và cho con bú: dữ liệu ở phụ nữ mang thai còn hạn chế; báo bác sĩ nếu đang hoặc dự định mang thai. Khi cho con bú, tránh bôi thuốc ở vùng da trẻ có thể tiếp xúc. [2] [3]

Câu hỏi nên hỏi bác sĩ

• Khối u của tôi có đúng là ung thư tế bào đáy thể nông đã được sinh thiết xác nhận không?
• Vì sao trong trường hợp của tôi, kem bôi phù hợp hơn phẫu thuật?
• Tôi bôi bao nhiêu lần mỗi tuần, trong bao lâu, và vùng bôi rộng đến đâu?
• Phản ứng da đến mức nào thì tôi nên tạm ngừng và gọi bác sĩ?
• Sau khi kết thúc điều trị, bao lâu tôi cần tái khám và có cần sinh thiết lại không?
• Nếu tổn thương tái phát, các lựa chọn tiếp theo là gì?
• Sản phẩm imiquimod nào đang có ở Việt Nam, và làm sao chắc là đúng nồng độ dùng cho ung thư da?

Nguồn tham khảo

1. Viện Ung thư Quốc gia Hoa Kỳ (NCI): Imiquimod (bôi da)
2. MedlinePlus (Thư viện Y khoa Quốc gia Hoa Kỳ): Imiquimod (bôi da)
3. Nhãn thuốc được FDA phê duyệt (DailyMed): Imiquimod Cream 5% [Glenmark Pharmaceuticals Inc., Usa]