Ung thư vòm họng có lây không, có di truyền không?

Ung thư vòm họng không lây từ người bệnh sang người khác qua ăn uống chung, nói chuyện, bắt tay, ôm hôn hoặc chăm sóc hằng ngày. Bệnh cũng không phải là bệnh di truyền trực tiếp theo kiểu chắc chắn truyền từ cha mẹ sang con, nhưng một số người có thể mang yếu tố cơ địa di truyền làm tăng tính nhạy cảm với bệnh.

Ung thư vòm họng không lây, nhưng virus Epstein Barr có thể lây

Ung thư vòm họng là khối u ác tính xuất phát từ lớp niêm mạc ở vòm họng, tức vùng nằm sâu phía sau mũi. Bản thân tế bào ung thư không thể truyền từ cơ thể người bệnh sang người khác qua tiếp xúc thông thường. Vì vậy, gia đình không cần cách ly người bệnh, không cần dùng riêng bát đũa, quần áo, phòng ở hay lo ngại khi chăm sóc.

Tuy nhiên, ung thư vòm họng có liên quan chặt chẽ với virus Epstein Barr, thường gọi là EBV. Đây là một loại virus phổ biến và được xem là yếu tố quan trọng trong sự hình thành ung thư vòm họng tại những vùng có tỷ lệ bệnh cao, trong đó có Đông Á và Đông Nam Á [3]. Virus EBV có thể lây giữa người với người, chủ yếu qua nước bọt. Nhưng điều rất quan trọng là: nhiễm EBV không đồng nghĩa sẽ bị ung thư vòm họng.

Nhiều người từng nhiễm EBV trong đời mà không biết, không có triệu chứng đáng chú ý và không phát triển ung thư. Ung thư thường chỉ có thể xuất hiện khi nhiều yếu tố cùng tác động trong thời gian dài, gồm nhiễm EBV kéo dài, yếu tố cơ địa, thay đổi trong tế bào và các ảnh hưởng từ môi trường [3]. Vì thế, không nên suy luận rằng sống chung với người bệnh, từng hôn người bệnh hoặc dùng chung đồ ăn sẽ “bị lây ung thư”.

Về thực hành, người thân vẫn nên giữ vệ sinh cơ bản như không dùng chung bàn chải đánh răng, vật dụng có dính máu hay nước bọt khi có tổn thương trong miệng. Đây là thói quen vệ sinh tốt nói chung, không phải biện pháp cách ly ung thư. Điều quan trọng hơn là hỗ trợ người bệnh ăn uống, tinh thần và tái khám đầy đủ.

Vì sao EBV liên quan đến bệnh nhưng không phải nguyên nhân duy nhất?

EBV có thể tồn tại âm thầm trong cơ thể. Trong ung thư vòm họng, virus này có thể tạo ra các sản phẩm tác động lên tín hiệu phát triển của tế bào, môi trường xung quanh khối u và khả năng tiến triển ác tính của bệnh [3]. Nói dễ hiểu, EBV có thể là một “mắt xích” quan trọng, nhưng không phải cứ có mắt xích đó thì bệnh chắc chắn xảy ra.

Các nghiên cứu tổng quan cho thấy ung thư vòm họng hình thành do sự tương tác phức tạp giữa nhiễm EBV kéo dài, tính nhạy cảm di truyền và các yếu tố môi trường [3]. Đây là lý do bệnh có sự tập trung rõ theo khu vực địa lý và nhóm dân tộc, với gánh nặng cao hơn tại Đông Á và Đông Nam Á [3].

Ở cấp độ tế bào, ung thư vòm họng còn liên quan đến nhiều thay đổi sinh học khác. Một nghiên cứu cho thấy quá trình chuyển hóa đường của tế bào u có thể tăng hoạt động, kéo theo những biến đổi điều hòa gen và thúc đẩy tế bào ung thư tăng sinh, chống lại quá trình chết theo chương trình [2]. Những phát hiện này giúp các nhà khoa học hiểu sâu hơn về bệnh và tìm kiếm điều trị mới. Tuy nhiên, đây không phải là bằng chứng cho thấy ung thư có thể lây qua tiếp xúc.

Do đó, nếu trong gia đình có người mắc ung thư vòm họng, người thân không nên hoang mang hoặc tự coi mình là đã mắc bệnh. Điều phù hợp là hiểu đúng nguy cơ, chú ý triệu chứng kéo dài và trao đổi với bác sĩ khi có chỉ định đánh giá thêm.

Ung thư vòm họng có yếu tố gia đình, nhưng không “di truyền chắc chắn”

Khi nói ung thư vòm họng có yếu tố di truyền, cần hiểu rằng một số gen hoặc đặc điểm miễn dịch được thừa hưởng có thể khiến một người dễ bị ảnh hưởng bởi EBV hay các yếu tố môi trường hơn. Nguồn tổng quan về bệnh cũng xác định tính nhạy cảm di truyền là một thành phần trong cơ chế hình thành ung thư vòm họng [3]. Tuy nhiên, điều này khác với việc có một gen bệnh mà cứ mang gen là chắc chắn sẽ mắc ung thư.

Nếu cha, mẹ, anh chị em ruột hoặc nhiều người thân trong gia đình từng bị ung thư vòm họng, nguy cơ cá nhân có thể cần được xem xét kỹ hơn. Nhưng không thể chỉ dựa vào tiền sử gia đình để dự đoán chắc chắn ai sẽ mắc bệnh, khi nào mắc bệnh, hay bệnh có nặng hay không. Mỗi người có mức độ phơi nhiễm với virus, môi trường sống, lối sống, sức khỏe miễn dịch và đặc điểm sinh học khác nhau.

Một số gia đình có nhiều người mắc bệnh có thể phản ánh sự kết hợp của cơ địa chung, môi trường sống chung và khả năng tiếp xúc với các yếu tố nguy cơ tương tự, chứ không chỉ do gen. Vì vậy, không nên đổ lỗi cho cha mẹ, cũng không nên cảm thấy tội lỗi khi có người thân mắc bệnh. Ung thư là bệnh phức tạp, thường không do một nguyên nhân đơn lẻ gây ra.

Người thân nên làm gì để chủ động nhưng không quá lo lắng?

Nếu trong gia đình có người mắc ung thư vòm họng, trước hết hãy duy trì thái độ bình tĩnh. Không cần xét nghiệm hay chụp chiếu hàng loạt chỉ vì lo sợ, đặc biệt khi không có triệu chứng và chưa được bác sĩ khuyến nghị. Việc kiểm tra nên được cá thể hóa theo tiền sử gia đình, triệu chứng, khám tai mũi họng và đánh giá của bác sĩ.

Thông tin chung an toàn là nên đi khám nếu có những biểu hiện kéo dài hoặc tái diễn như nghẹt mũi một bên, chảy máu mũi, ù tai, nghe kém, đau đầu không rõ nguyên nhân, nổi hạch vùng cổ, đau họng dai dẳng hoặc sụt cân không chủ ý. Các triệu chứng này không đồng nghĩa là ung thư, vì nhiều bệnh lành tính cũng có thể gây ra. Tuy vậy, khám sớm giúp tìm nguyên nhân và xử trí đúng.

Người bệnh đã được chẩn đoán ung thư vòm họng thường cần điều trị và theo dõi lâu dài. Bệnh có thể ảnh hưởng đến ăn uống do vị trí khối u và tác dụng của điều trị. Nghiên cứu định tính ở người bệnh cho thấy việc tự chăm sóc dinh dưỡng chịu ảnh hưởng bởi động lực, khả năng thực hiện, trạng thái tâm lý và sự hỗ trợ của gia đình [1]. Vì vậy, sự đồng hành của người thân rất có giá trị, từ chuẩn bị thức ăn phù hợp đến nhắc lịch tái khám và lắng nghe người bệnh.

Tóm lại, ung thư vòm họng không lây qua tiếp xúc thông thường. Bệnh có liên quan với EBV và có thể có khuynh hướng gia đình ở một số người, nhưng không phải bệnh di truyền chắc chắn. Nếu bạn hoặc người thân có tiền sử gia đình đáng lưu ý, triệu chứng kéo dài hoặc đang băn khoăn về nguy cơ cá nhân, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ tai mũi họng hoặc bác sĩ ung bướu để được tư vấn phù hợp.

Nguồn tham khảo

1. Developing personas for nutritional self-management in nasopharyngeal carcinoma patients: a qualitative study based on the Fogg Behavior Model. PMC
2. H3K18la facilitates nasopharyngeal carcinoma progression through the activation of the IGF2BP1-COX2 signaling pathway. PMC
3. Nasopharyngeal carcinoma: epidemiology, risk factors, signaling pathways, clinical features, diagnosis, and management. PMC